به گزارش اکو اقتصاد، سالها بود که در ادبیات اقتصادی، بانک را موتور تأمین مالی تولید میدانستند؛ نهادی که منابع خرد را جمع میکند و به سرمایهگذاری مولد تبدیل میکند. اما امروز در اقتصاد ایران، رابطه بنگاهها با بانکها بیش از آنکه شبیه شراکت توسعهای باشد، شبیه اجاره کوتاهمدت پول شده است.
کافی است با مدیران مالی شرکتها صحبت کنید تا متوجه شوید بسیاری از تسهیلات بانکی، دیگر برای توسعه کسبوکار گرفته نمیشود. بخش قابلتوجهی از وامها صرف پرداخت حقوق، تسویه بدهی قبلی، خرید مواد اولیه یا پوشش شکاف نقدینگی میشود.
این یعنی بانک، بهجای آنکه سرمایه آینده را تأمین کند، هزینه ادامه امروز را پوشش میدهد.
در اقتصادهای سالم، وام بانکی معمولاً ابزاری برای خلق ظرفیت جدید است؛ مثلاً توسعه خط تولید، افزایش بهرهوری یا ورود به بازار جدید. اما در اقتصادهای تورمی، کارکرد وام بهتدریج تغییر میکند. بنگاه وام میگیرد تا از تورم، کمبود نقدینگی یا جهش هزینهها عقب نماند.
همین موضوع باعث شده دوره عمر تسهیلات در عمل کوتاهتر شود. بسیاری از شرکتها از همان روز دریافت وام، درگیر نگرانی بازپرداخت آن هستند. در نتیجه، وام کمتر به سرمایهگذاری تبدیل میشود و بیشتر نقش «تنفس مالی موقت» پیدا میکند.
این تغییر، فشار سنگینی هم به خود بانکها وارد کرده است. بانکها از یکسو با رشد هزینه تجهیز منابع مواجهاند و از سوی دیگر، در اقتصادی فعالیت میکنند که ریسک نکول و نااطمینانی بالاست. نتیجه، حرکت تدریجی بانکها به سمت تسهیلات کوتاهمدتتر، وثیقهمحورتر و محافظهکارانهتر است. در واقع، شبکه بانکی ایران آرامآرام از «بانک توسعهای» به «بانک بقا» تغییر وضعیت داده است.
این روند، یک پیامد مهم دیگر هم دارد؛ کاهش کیفیت رشد اقتصادی. چون پروژههای بزرگ و زمانبر، به منابعی نیاز دارند که چند سال صبر داشته باشد. اما وقتی پول بانکی گران، کوتاهمدت و محتاط میشود، سرمایهگذاری بلندمدت هم قربانی خواهد شد.
در بسیاری از کشورها، برای حل این مشکل، نظام بانکی را از تأمین مالی بلندمدت پروژهها تا حدی جدا کردند و بانکها بیشتر روی تأمین مالی عملیاتی و کوتاهمدت متمرکز شدند. در مقابل، پروژههای توسعهای به سمت نهادهای تخصصی، بانکهای توسعهای یا صندوقهای زیرساختی رفتند.
اما در ایران، هنوز بخش بزرگی از بار اقتصاد روی دوش بانکهاست؛ آن هم در شرایطی که خود این شبکه با ناترازی، مطالبات معوق و محدودیت نقدینگی روبهروست.
شاید مهمترین نشانه این تغییر، همان جملهای باشد که این روزها زیاد از مدیران اقتصادی شنیده میشود: «وام گرفتیم که فقط دوام بیاوریم.» و این شاید مهمترین هشدار برای اقتصاد ایران باشد؛ اینکه تأمین مالی بانکی، آرامآرام از ابزار ساختن آینده، به ابزار خریدن زمان تبدیل شده است.