مدیریت هماهنگ مرزی کلید خورد؛ اجرای پایلوت طرح در دوغارون

به گزارش اکو اقتصاد، نزدیک به ۶۰ دستگاه در فرآیند ورود و خروج کالا از مرزهای تجاری کشور نقش دارند؛ دستگاه‌هایی که هرکدام وظایف و کنترل‌های مشخصی برعهده دارند، اما مجموع فرآیندهای آنها در برخی مرزها به توقف طولانی کالا و ناوگان منجر می‌شود.

حالا گمرک ایران در حال اجرای مدلی است که قرار است این مسئله را نه از زاویه عملکرد یک دستگاه، بلکه از ابتدا تا انتهای فرآیند بررسی کند؛ «مدیریت هماهنگ مرزی» یا CBM که اجرای آزمایشی آن در مرز دوغارون در دستور کار قرار گرفته است.

در این مدل، زمان ورود یک کامیون به مرز تا خروج آن ثبت می‌شود و فرآیندهای دستگاه‌های مختلف مورد بررسی قرار می‌گیرد تا مشخص شود کالا در کدام مرحله متوقف می‌شود و چه بخشی از زمان تجارت صرف کنترل‌ها و مجوزهای مختلف می‌شود.

مسئله فقط گمرک نیست

فرود عسگری، رئیس‌کل گمرک ایران، با اشاره به همین موضوع گفته است سرمایه تاجر نباید در صف مرز معطل بماند و مدیریت زمان و تسهیل فرآیندهای مرزی به یک مگاپروژه در وزارت اقتصاد تبدیل شده است.

به گفته عسگری، ممکن است هر دستگاه به‌صورت جداگانه عملکرد مناسبی داشته باشد، اما زمانی که زمان انجام فرآیندهای همه دستگاه‌ها کنار یکدیگر قرار می‌گیرد، زمان نهایی عبور کالا افزایش پیدا می‌کند. بر همین اساس، در طرح مدیریت هماهنگ مرزی قرار است عملکرد دستگاه‌ها در کنار یکدیگر بررسی شود، نه به‌صورت جداگانه.

عسگری درباره اجرای پایلوت این طرح در دوغارون نیز تأکید کرده است که از زمان ورود یک کامیون به مرز تا خروج آن، فرآیند تمام دستگاه‌های دخیل باید زمان‌سنجی شوداز زمان ورود یک کامیون به مرز تا خروج آن، فرآیند تمام دستگاه‌های دخیل باید زمان‌سنجی شود.

نتیجه این زمان‌سنجی می‌تواند مشخص کند توقف کالا در کدام بخش اتفاق می‌افتد؛ گمرک، استاندارد، قرنطینه، دامپزشکی یا سایر دستگاه‌هایی که در فرآیند ورود و خروج کالا نقش دارند.

مرز نباید محل تکرار کنترل‌ها باشد

بخش دیگری از برنامه مدیریت هماهنگ مرزی، حذف کنترل‌های تکراری در مرز است. رئیس‌کل گمرک ایران معتقد است مرز باید بیشتر محل عبور کالا باشد و بخش قابل توجهی از فرآیندهای کنترلی در گمرکات داخلی انجام شود. به گفته عسگری، نباید پلمب یک محموله در مرز برای انجام بررسی‌های تکراری باز شود و دستگاه‌های مختلف نیز نباید بدون هماهنگی، دوباره فرآیند کنترل یک کالا را آغاز کنند.

بر این اساس، قرار است بخشی از فرآیندهای کنترلی پیش از رسیدن کامیون به مرز انجام شود تا در زمان ورود، بررسی‌های انجام‌شده دوباره تکرار نشود. این موضوع برای حمل‌ونقل جاده‌ای اهمیت بیشتری دارد؛ چراکه توقف یک کامیون فقط زمان صاحب کالا را نمی‌گیرد و هزینه آن به شرکت حمل‌ونقل و سایر بخش‌های زنجیره تجارت نیز منتقل می‌شودتوقف یک کامیون فقط زمان صاحب کالا را نمی‌گیرد و هزینه آن به شرکت حمل‌ونقل و سایر بخش‌های زنجیره تجارت نیز منتقل می‌شود.

کنترل کالا بر اساس ریسک

با این حال، مدیریت هماهنگ مرزی به معنای حذف کنترل‌ها نیست. هدف، تغییر شیوه انجام آنهاست. عسگری بر تبادل اطلاعات میان گمرک، استاندارد، محیط زیست و سایر دستگاه‌های حاضر در مرز تأکید کرده و پیشنهاد داده است کالاهایی که از استان‌های دیگر به مناطق مرزی می‌رسند، امکان اظهار پیش از رسیدن به مرز را داشته باشند.

در چنین شرایطی، ارزیابی ریسک می‌تواند پیش از ورود کالا به مرز انجام شود و محموله‌های پرریسک برای بررسی بیشتر شناسایی شوند. در مقابل، کالاهای متعلق به فعالان اقتصادی خوش‌حساب می‌توانند در مسیرهای تسهیل‌شده قرار بگیرند و ارزیابی‌های تکراری در مرز برای آنها انجام نشود.

بنابراین قرار نیست همه کالاها با یک میزان کنترل و در یک نقطه بررسی شوند؛ اطلاعات موجود درباره کالا و صاحب آن می‌تواند در تعیین نحوه کنترل مؤثر باشد.

حلقه مفقوده؛ اطلاعات طرف مقابل

اما هماهنگی میان دستگاه‌های داخلی به‌تنهایی برای کاهش زمان توقف کالا کافی نیست. اگر اطلاعات یک محموله در ایران میان دستگاه‌های مختلف تبادل شود، اما در سوی دیگر مرز فرآیند کنترل دوباره از ابتدا آغاز شود، بخشی از زمان همچنان در مرز از دست خواهد رفت. از همین رو، گمرک ایران موضوع تبادل الکترونیکی اطلاعات و مجوزها با کشورهای همسایه را نیز دنبال می‌کندگمرک ایران موضوع تبادل الکترونیکی اطلاعات و مجوزها با کشورهای همسایه را نیز دنبال می‌کند. عسگری بر ضرورت تبادل داده میان ایران و کشورهای همسایه تأکید کرده و آن را یکی از الزامات افزایش سرعت تجارت دانسته است.

مسعود عاطفی، معاون توسعه مدیریت و منابع گمرک ایران، نیز گفته است در چارچوب مدیریت هماهنگ مرزی، دستگاه‌هایی مانند گمرک، استاندارد، دامپزشکی و سایر نهادهای مرتبط می‌توانند اطلاعات و فرآیندهای خود را یکپارچه کنند تا تعدد کنترل‌ها و توقف‌های غیرضروری کاهش پیدا کند.

به گفته وی، در صورت ایجاد چنین سازوکاری با کشور مقابل، اطلاعات کالا پیش از ورود قابل تبادل خواهد بود و بخشی از کنترل‌های تکراری در دو سوی مرز حذف می‌شود.

چرا دوغارون؟

دوغارون نخستین نقطه اجرای آزمایشی این طرح نیست که صرفاً به دلیل موقعیت جغرافیایی انتخاب شده باشد؛ حجم بالای تردد در این مرز، آن را به یکی از نقاط مناسب برای سنجش زمان و فرآیند عبور کالا تبدیل کرده است.

عاطفی اعلام کرده است که تردد کامیون در دوغارون در برخی مقاطع به حدود هزار و ۹۰۰ دستگاه در روز رسیده است. بنابراین در چنین شرایطی، حتی کاهش بخشی از زمان توقف هر کامیون می‌تواند بر ظرفیت عبور کالا از مرز اثر بگذارد.

قرار است در اجرای پایلوت، فرآیندهای دستگاه‌های مختلف و زمان انجام هر مرحله ثبت شود تا نقاط توقف و فرآیندهای تکراری مشخص شوند. در ادامه، امکان استفاده از نتایج این طرح در سایر مرزهای کشور نیز وجود خواهد داشت.

چه کسی مسئول هماهنگی است؟

یکی از مسائل مهم در اجرای مدیریت هماهنگ مرزی، تعیین مسئول هماهنگی میان دستگاه‌های مستقر در مرز است. عسگری بر ایجاد ستاد هماهنگی دولت و تعیین «مدیر هماهنگ‌کننده مرز» تأکید کرده است؛ سازوکاری که قرار است هماهنگی میان دستگاه‌ها را بر عهده داشته باشد.

در این مدل،قرار نیست وظایف قانونی دستگاه‌ها حذف شود؛ گمرک، استاندارد، دامپزشکی و سایر نهادها همچنان وظایف خود را انجام می‌دهند، اما فرآیندهای آنها باید در یک چارچوب هماهنگ قرار گیرد قرار نیست وظایف قانونی دستگاه‌ها حذف شود. گمرک، استاندارد، دامپزشکی و سایر نهادها همچنان وظایف خود را انجام می‌دهند، اما فرآیندهای آنها باید در یک چارچوب هماهنگ قرار گیرد. به این ترتیب، مسئله فقط این نیست که هر دستگاه چه زمانی فرآیند خود را انجام می‌دهد؛ بلکه زمان نهایی عبور کالا از مرز نیز به یک شاخص مشترک تبدیل می‌شود.

گمرک ایران برای توضیح امکان اصلاح فرآیندهای تجاری به تجربه دوران جنگ نیز استناد کرده است. عسگری گفته است در آن دوره با اصلاح و کنار گذاشتن برخی مقررات، فرآیند ترخیص تسهیل شد و حدود ۱۲ هزار خودرو از این مسیر ترخیص شدند.

به گفته وی، تجربه این دوره در تدوین لایحه تسهیل تجارت نیز مورد استفاده قرار گرفته است؛ لایحه‌ای شامل ۹ ماده قانونی و ۳۰ تبصره که هدف آن ساده‌سازی و روان‌سازی مقررات عنوان شده است.

آزمون دوغارون برای یک مدل جدید

بر اساس این گزارش، اکنون دوغارون قرار است محل آزمون یک مدل جدید در مدیریت مرزهای تجاری باشد؛ مدلی که نقطه شروع آن، اندازه‌گیری زمان است. قرار است مشخص شود یک کامیون از لحظه ورود به مرز تا خروج چه مراحلی را طی می‌کند، در هر مرحله چه میزان زمان صرف می‌شود و کدام فرآیندها قابلیت حذف یا انتقال به قبل از رسیدن کالا به مرز را دارند.

اگر این فرآیند بتواند گلوگاه‌های اصلی را مشخص کند، کنترل‌های تکراری را کاهش دهد و تبادل اطلاعات میان دستگاه‌ها و کشورهای همسایه را به مرحله اجرا برساند، نتیجه آن می‌تواند فراتر از یک طرح آزمایشی در دوغارون باشد. در این صورت، مدیریت مرز از سنجش عملکرد جداگانه دستگاه‌ها به سنجش یک شاخص مشترک مبنی بر اینکه کالایی که وارد مرز می‌شود، چقدر زمان نیاز دارد تا از آن خارج شود، می‌رسد.