شوک شبانه به ترافیک تهران؛ چرا همزمان «مترو و خیابان» شلوغ شد؟

به گزارش اکو اقتصاد، هفته‌ای که گذشت، ترددها در سطح و زیرسطح شهر تهران، به شکلی معنادار «سنگین» شد. حجم ترافیک در خیابان‌های تهران براساس شاخص «مدت زمان سفر از محدوده مرکزی به مناطق محیطی» در پیک تردد شبانگاهی، حدود ۱۰درصد نسبت به هفته‌های قبل‌تر افزایش یافت؛ همزمان، حجم مسافر در ایستگاه‌های مترو نیز طی روزهای اخیر صعودی شد.

 بررسی‌ها درباره شوک ترافیکی به خیابان‌های تهران، دو علت را شناسایی کرده که یکی از آن‌ها، «واکنش خودروسواران به خبرهای بنزینی» است. کارشناسان درباره افزایش تقاضای حمل‌ونقل عمومی نیز به مواردی غیر از «اثربلیت رایگان» اشاره می‌کنند. 

دو اتفاق غیرقابل جمع در «ترددهای شهروندان» در شهر تهران طی یک هفته گذشته رخ داده که آن را نمی‌توان الزاما به «شیفت از یک وسیله نقلیه به مد دیگر حمل‌ونقلی» تعبیر کرد. طی چند روز گذشته، بار ترافیک خودروهای شخصی در معابر پایتخت به‌صورت ناگهانی تا چند برابر هفته‌های قبل افزایش پیدا کرد؛ هیچ‌کدام از دو نهاد پایشگر «ترافیک خیابان‌های تهران»، تاکنون آمار و داده مشخص درباره «تغییر روند ازدحام مسافر یا نبض جابه‌جایی‌های روزانه در سطح شهر» اعلام و مخابره نکرده‌اند.

با این حال، تعدادی از کارشناسان ترافیکی دارای سابقه در حوزه حمل‌ونقل مدیریت شهری تهران، نهاد اصلی مدیریت ترافیک پایتخت موضوع «ازدحام خودرو در خیابان‌ها و همزمان ازدحام مسافر در مترو» طی روزهای گذشته را تایید کردند. «راهور تهران» هم درحالی‌که گفته می‌شود روزانه «گزارش‌های تحلیلی براساس داده‌های دریافتی از دوربین‌های ترافیکی سطح شهر» تهیه می‌کند، نهاد دوم کنترل ترافیک معابر، فعلا در این خصوص اظهار نظر نکرده است. در چند شب گذشته، به موازات «افزایش طول خودروهای متوقف در بزرگراه‌ها و خیابان‌های اصلی»، حجم مسافر در «ایستگاه‌های مترو و همین‌طور واگن‌ها» نیز افزایش یافت. 

این همزمانی «رشد تردد» در خیابان و حمل‌ونقل عمومی به معنای آن است که «اتفاقی غیر از رویه معمول» در جابه‌جایی‌های شهروندان رخ داده است. طی این سال‌ها، معمولا در مقاطع خاصلی از سال همچون «روزهای پایانی تابستان، ماه بازگشایی مراکز تحصیلی یعنی مهر، شب‌عید» و تعطیلات اعیاد، حجم جابه‌جایی‌ها در شهر بالا می‌رود. در عین حال، در معدود مواقعی که قیمت سوخت افزایش یافته، از بار تردد با خودروهای شخصی در خیابان کاسته می‌شود و سفر با حمل‌ونقل عمومی افزایش می‌یابد.

طی حدود یک‌سال گذشته نیز به‌دلیل «بروز دو جنگ، دورکاری‌های تقریبا طولانی‌مدت، تعطیلی نسبی یکسری از کسب‌وکارها»، ترافیک تهران نسبتا کاهش یا دست‌کم روند افزایش سالانه شدت آن متوقف شده بود. با این حال، طی روزهای اخیر، به‌ویژه در ساعات پایانی شب، معابر مثل سال‌های قبل شلوغ شده است. 

اولین فرضیه درباره علت ترافیک شبانه تهران

بررسی‌ها درباره شوک روزهای اخیر به ترافیک تهران نشان می‌دهد، یکی از دلایل اصلی می‌توان به «رفتار بنزینی خودروسواران» ربط داشته باشد. درست از ابتدای این هفته، خبرهای ضدونقیض در کنار مصاحبه مسوولان دولتی درباره «آینده قیمت بنزین» مطرح و منتشر شد. فضای روانی جامعه در این روزها، این‌گونه احساس کرد که هر آن قیمت‌ها یا سهمیه‌ها تغییر می‌کند؛ در نتیجه بخشی از شهروندان تاکتیک «باک پر» را در هفته گذشته برای خودروهایشان پیاده کردند.

یکی از دلایل پایداری صف‌های طولانی بنزین در عمده جایگاه‌های سوخت در روزهای گذشته می‌تواند «تعدد سوخت‌گیری» ناشی از همین تاکتیک باشد. در عین حال، ساعت فعالیت برخی جایگاه‌های سوخت نیز در برخی روزهای اخیر کاهش پیدا کرد و همین موجب «خیابان‌گردی خودروسوارها» و در نتیجه افزایش ترافیک شد. 

علامت هوایی از ترافیک زمینی

طی روزهای گذشته، شاخص آلودگی‌هوای تهران نیز نسبت به هفته قبل‌تر روند صعودی به خود گرفت؛ میانگین شاخص کل آلودگی‌هوا ۱۰واحد عددی نسبت به هفته آخر مرداد ماه افزایش یافته و به مرز ۱۰۰ به معنای «ورود به وضعیت نارنجی» رسیده است. همچنین آلودگی گاز ازن در روزهای گذشته «صعودی» بوده است. این گاز از ترکیب شیمیایی ذرات آلاینده منتشرشده از اگزوز خودروها تحت‌تاثیر تابش نور خورشید ایجاد می‌شود. این شاخص‌ها، افزایش بار ترافیک و ازدحام خودرو در خیابان‌ها را تایید می‌کند. 

فرضیه‌های بعدی درباره ترافیک

کارشناسان حوزه ترافیک تهران به دو محرک دیگر نیز اشاره می‌کنند. مهرداد تقی‌زاده، معاون اسبق ترافیک شهرداری تهران، معتقد است، نتیجه نهضت «زیرگذر سازی» در خیابان‌های پایتخت طی ۲سال گذشته، به تدریج سر باز می‌کند. تجربه کهنه کلان‌شهرهای جهان طی دهه‌های گذشته نشان داد، هر میزان «عرضه خیابان» برخلاف تصور غیرکارشناسی، به جای آنکه به «تسهیل ترددها و روان‌سازی معابر خودرویی» منجر شود، به‌دلیل «تحریک تقاضای جابه‌جایی با وسیله نقلیه شخصی»، در میان‌مدت و بلندمدت باعث «افزایش ترافیک» و ازدحام می‌شود.

زیرگذرها و روگذرهایی که در برخی بزرگراه‌های شهر و همچنین خیابان‌های اصلی تهران طی سال‌های اخیر احداث شدند، علاوه بر اینکه باعث تحریک استفاده بیشتر از خودرو شد، در معابر متصل قبل و بعد از آن، «قیف‌های ترافیکی» درست کرده و باعث نشست ترافیک به معابر مجاورشان شده است. تقی‌زاده تصریح کرد: حتی در نقاطی از جهان که بنزین با قیمت یک دلار نیز عرضه می‌شود، عرضه بیشتر خیابان بر ترافیک اثر مثبت داشته است. 

مرضیه باریکانی، کارشناس برنامه‌ریزی شهری و متخصص حوزه حمل‌ونقل، نیز درباره ترافیک‌های فزاینده روزهای گذشته معتقد است، دو عامل جابه‌جایی‌های مازاد شهروندان خودروسوار برای دسترسی به جایگاه‌های سوخت از یکسو و همچنین افزایش سفرهای درون‌شهری به‌خاطر افزایش افرادی که دارای چند شغل هستند، می‌تواند از جمله دلایل احتمالی رشد جابه‌جایی‌ها در مترو و همزمان در خیابان‌ها باشد. 

زمان سفر در تهران ۱۰ درصد افزایش یافت

برای سنجش تغییرات اخیر ترافیک تهران، شاخصی با عنوان شاخص «زمان سفر» طراحی کردیم. این شاخص بر مبنای زمان موردنیاز برای یک سفر متوسط ۶ کیلومتری از محل کار به منزل در ساعت ۱۹:۰۰ در تهران محاسبه می‌شود. داده‌های مورد استفاده از Google Maps به‌دست‌آمده و برای هر روز، حداقل و حداکثر زمان برآوردشده برای انجام این سفر در دسترس بوده است. برای تبدیل این دامنه به یک مقدار مرکزی، میانگین حداقل و حداکثر زمان سفر به‌عنوان زمان سفر برآوردی هر روز در نظر گرفته شده است. 

در این محاسبه، بازه ۳۰تیر تا ۲۷مرداد۱۴۰۵ به‌عنوان دوره کنترل و هفته ۲۸ مرداد تا ۳ شهریور ۱۴۰۵ به‌عنوان دوره آزمایش در نظر گرفته شده است. در دوره کنترل، میانگین زمان سفر برآوردی برای مسیر ۶ کیلومتری ۲۴.۵دقیقه بوده است؛ که در هفته آزمایش به ۲۷.۱دقیقه افزایش یافته است. 

بر این اساس، شاخص زمان سفر با قرار دادن میانگین دوره کنترل برابر با ۱۰۰ محاسبه می‌شود. مقدار شاخص در هفته آزمایش به ۱۱۰.۵رسیده است. به بیان دیگر، زمان مورد نیاز برای طی یک سفر متوسط ۶کیلومتری در ساعت۱۹ در هفته ۲۸مرداد تا ۳شهریور، نسبت به میانگین دوره ۴هفته‌ای گذشته آن ۱۰.۵درصد افزایش داشته است. برای اطمینان بیشتر از اینکه این افزایش تنها ناشی از تغییر یکی از کران‌های زمانی نبوده، حداقل و حداکثر زمان سفر نیز به‌صورت جداگانه مقایسه شده‌اند. میانگین حداقل زمان سفر از ۱۷.۷ به ۱۹.۷دقیقه و میانگین حداکثر زمان سفر از ۳۱.۳ به ۳۴.۴دقیقه افزایش یافته است؛ یعنی به‌ترتیب ۱۱.۷ و ۹.۸درصد رشد کرده‌اند. 

هم‌جهتی این دو شاخص با شاخص مرکزی، افزایش زمان سفر در هفته آزمایش را تایید می‌کند. شاید رشد بیشتر در کران پایین، نشان‌دهنده این باشد که رفتارهای منحصر به فرد رانندگان، اثر کمتری در میزان زمان سفر داشته است و افزایش، می‌تواند ناشی از ترافیک باشد. این افزایش در زمان سفر به علت ترافیک، می‌تواند به ازای هر یک‌میلیون سفر مشابه، فشار مصرف ۱۰۰ هزار لیتر بنزین اضافی برای یک خودروی معمولی -مصرف ۱۲ تا ۱۴ لیتر در ۱۰۰ کیلومتر- به کشور تحمیل کند. بنابراین، بر اساس این نمونه، می‌توان گفت ترافیک یا به بیان دقیق‌تر، زمان سفر در ساعت۱۹، در هفته ۲۸مرداد تا ۳شهریور حدود ۱۰.۵درصد سنگین‌تر از میانگین چهار هفته پیش از آن بوده است.

منبع: دنیای اقتصاد