به گزارش اکو اقتصاد، بیش از یک قرن پس از توقف حرکت قطارهای راهآهن حجاز، طرح احیای این مسیر تاریخی بار دیگر به یکی از مهمترین پروژههای زیرساختی غرب آسیا تبدیل شده است. ترکیه و عربستان سعودی در تلاش هستند با بازسازی این خط ریلی و امتداد آن تا سواحل عمان، یک کریدور ترانزیتی جدید میان اروپا، خاورمیانه و اقیانوس هند ایجاد کنند؛ مسیری که در صورت تحقق، میتواند وابستگی بخشی از تجارت منطقه به تنگه هرمز را کاهش دهد.
عبدالقادر اورالاوغلو، وزیر حملونقل ترکیه، از مذاکرات گسترده میان آنکارا و ریاض برای اتصال شبکه ریلی دو کشور خبر داده و گفته است این مسیر در آینده از ترکیه آغاز شده، پس از عبور از سوریه، اردن و عربستان به عمان خواهد رسید. به گفته او، این پروژه تنها یک مسیر حمل بار نیست، بلکه میتواند در توسعه گردشگری، جابهجایی زائران و افزایش همکاریهای اقتصادی منطقهای نیز نقش مهمی ایفا کند.
احیای یک مسیر تاریخی با اهدافی مدرن
راهآهن حجاز در اوایل قرن بیستم و در دوران امپراتوری عثمانی ساخته شد و دمشق را به مدینه متصل میکرد. این مسیر علاوه بر اهداف مذهبی و تسهیل سفر زائران، نقش مهمی در حمل کالا و ارتباطات منطقهای داشت. اما پس از جنگ جهانی اول و تحولات سیاسی منطقه، بخش عمدهای از این شبکه از کار افتاد.
اکنون ترکیه و کشورهای عربی تلاش دارند این مسیر تاریخی را با استانداردهای مدرن بازسازی کنند. بر اساس طرح اولیه، شبکه ریلی ترکیه به شهر حلب متصل خواهد شد و سپس از دمشق و خاک اردن عبور کرده و به عربستان سعودی میرسد. در مرحله بعد نیز امتداد مسیر تا عمان و سواحل اقیانوس هند دنبال خواهد شد.
کریدوری برای کاهش وابستگی به تنگه هرمز
اهمیت این پروژه تنها به احیای یک خط ریلی قدیمی محدود نمیشود. کارشناسان حملونقل معتقدند راهآهن حجاز جدید میتواند بخشی از بار تجاری منطقه را از مسیرهای دریایی به شبکه ریلی منتقل کند و به عنوان یک مسیر مکمل برای تجارت میان اروپا و کشورهای حوزه خلیج فارس عمل کند.
در سالهای اخیر، افزایش تنشهای ژئوپلیتیکی در منطقه و نگرانیها درباره امنیت مسیرهای دریایی باعث شده کشورهای مختلف به دنبال مسیرهای جایگزین برای انتقال کالا باشند. از این منظر، اتصال ریلی ترکیه به عربستان و عمان میتواند جایگاه ویژهای در نقشه ترانزیتی آینده منطقه پیدا کند.
سوریه؛ بزرگترین مانع پروژه
با وجود مزایای فراوان، اجرای این طرح با چالشهای جدی روبهرو است. مهمترین مانع، وضعیت زیرساختهای ریلی سوریه است که طی سالهای جنگ داخلی آسیب گستردهای دیدهاند. برآوردها نشان میدهد از حدود ۲۸۰۰ کیلومتر شبکه ریلی این کشور، تنها نزدیک به ۱۰۵۰ کیلومتر قابلیت بهرهبرداری دارد.
کارشناسان هزینه بازسازی کامل زیرساختهای ریلی سوریه را حدود ۵.۵ میلیارد دلار برآورد میکنند و معتقدند تکمیل این بخش از پروژه دستکم به سه تا پنج سال زمان نیاز خواهد داشت. علاوه بر این، تفاوت استانداردهای فنی میان خطوط قدیمی راهآهن حجاز و شبکههای ریلی مدرن، هزینههای اجرایی را افزایش میدهد.
رقابت کریدورها در خاورمیانه
پروژه احیای راهآهن حجاز در شرایطی مطرح شده که رقابت برای تبدیل شدن به هاب ترانزیتی منطقه شدت گرفته است. در سالهای اخیر طرحهایی مانند کریدور هند-خاورمیانه-اروپا (IMEC)، توسعه کریدور شمال-جنوب و پروژههای لجستیکی کشورهای حاشیه خلیج فارس، اهمیت موقعیت ژئوپلیتیکی منطقه را بیش از گذشته افزایش دادهاند.
ترکیه نیز تلاش میکند با توسعه زیرساختهای حملونقل و اتصال به شبکههای ترانزیتی جدید، جایگاه خود را به عنوان پل ارتباطی میان اروپا و آسیا تقویت کند. از سوی دیگر، عربستان در چارچوب برنامه چشمانداز ۲۰۳۰ به دنبال تبدیل شدن به یکی از قطبهای اصلی تجارت و لجستیک در منطقه است.
آیا رویای ریلی خاورمیانه محقق میشود؟
اگرچه مقامات ترکیه زمانبندی چهار تا پنج ساله برای تکمیل بخشهای اصلی این کریدور را مطرح کردهاند، اما تأمین منابع مالی، بازسازی زیرساختهای سوریه، هماهنگی میان کشورهای مسیر و چالشهای سیاسی منطقه همچنان از مهمترین موانع پیش روی این پروژه محسوب میشوند.
در صورت تحقق، راهآهن جدید حجاز میتواند یکی از بزرگترین پروژههای ژئوپلیتیکی و اقتصادی غرب آسیا در دهه آینده باشد؛ پروژهای که نه تنها مسیرهای تجارت منطقه را متحول میکند، بلکه نقشه ترانزیتی خاورمیانه را نیز بازنویسی خواهد کرد.